COVID-19 kan een ontsteking van de hartspier uitlokken. Heel soms gebeurt dat ook na een prik met een mRNA-coronavaccin. Onderzoekers van Stanford Medicine wijzen twee afweersignalen aan die hier waarschijnlijk een grote rol in spelen. Hun bevindingen geven bovendien handvatten om deze bijwerking te verminderen.
Het team dook in de vraag hoe mRNA-vaccins bij een deel van de jonge mannen en tieners tot schade aan het hart kunnen leiden. Met labtesten en eerder gepubliceerde data van gevaccineerde mensen legden ze een kettingreactie bloot: het vaccin wekt eerst een specifiek type afweercel op, dat vervolgens andere immuuncellen aanzet tot een ontstekingsgolf. Die reactie kan hartspiercellen beschadigen en nog meer ontsteking aanjagen.
Volgens Joseph Wu, directeur van het Stanford Cardiovascular Institute en hoogleraar geneeskunde en radiologie, zijn mRNA-coronavaccins grondig op veiligheid onderzocht en zijn er wereldwijd inmiddels miljarden doses gezet. Hij benadrukt dat de vaccins enorm hebben geholpen om de pandemie te dempen: zonder vaccinatie zouden meer mensen ziek zijn geworden, ernstige complicaties hebben gekregen of zijn overleden.
Een groot pluspunt van mRNA‑vaccins is dat je ze snel kunt ontwikkelen en aanpassen aan veranderende ziekteverwekkers. Net als andere vaccins kunnen ze echter ook bijwerkingen geven.

Een zeldzame hartspierontsteking
Een van die zeldzame bijwerkingen is myocarditis, oftewel een ontsteking van de hartspier. Klachten kunnen bestaan uit pijn op de borst, benauwdheid, koorts en hartkloppingen. Na vaccinatie duiken de symptomen meestal één tot drie dagen na de prik op, zonder dat er sprake is van een virusinfectie.
Bij veel patiënten is het gehalte aan cardiaal troponine in het bloed verhoogd. Dit eiwit zit normaal in hartspiercellen; als die cellen beschadigd raken, lekt het in de bloedbaan. Artsen gebruiken de troponinewaarde daarom als teken van hartspierschade.
Het artikel schat de kans op ongeveer één geval van myocarditis per 140.000 gevaccineerden na de eerste dosis en één per 32.000 na de tweede dosis. Bij mannen van 30 jaar en jonger ligt dat hoger: circa één op de 16.750. Waarom juist deze groep vaker wordt getroffen, is nog niet goed verklaard.
Wu geeft aan dat de meeste patiënten snel herstellen en dat de hartfunctie behouden blijft of volledig terugkeert. Myocarditis is niet hetzelfde als een klassiek hartinfarct, waarbij meestal een kransslagader dichtzit. Bij milde klachten zonder blijvende hartschade volstaan vaak controle en herstelbegeleiding.
Een forse ontsteking kan echter wel grote gevolgen hebben. Soms is een ziekenhuisopname of zelfs IC-zorg nodig. Heel zelden overlijdt iemand eraan.
Wu onderstreept dat COVID-19 zelf ook myocarditis kan veroorzaken. In de vergelijking die hij in het artikel aanhaalt, is die kans bij COVID-19 ongeveer tien keer groter dan na een mRNA‑prik. Daar komen de overige risico’s van de infectie nog bovenop.
De resultaten verschenen op 10 december in Science Translational Medicine. Wu leidde het onderzoek samen met Masataka Nishiga, voorheen postdoc in Stanford en inmiddels universitair docent aan The Ohio State University. Xu Cao, postdoc in Stanford, is de eerste auteur.
Twee afweerstoffen springen eruit
De onderzoekers analyseerden eerst bloedgegevens van mensen die tegen COVID-19 waren gevaccineerd. Een deel ontwikkelde daarna myocarditis, een deel niet. In de groep met myocarditis vielen hogere spiegels van twee eiwitten op: CXCL10 en interferon-gamma (IFN‑gamma).
Beide zijn cytokinen: signaaleiwitten waarmee immuuncellen met elkaar communiceren. Volgens de onderzoekers zouden juist deze twee samen de ontsteking sterk kunnen aanjagen.
Om dat verder te toetsen, kweekte het team menselijke macrofagen, afweercellen die snel reageren op dreiging. Na blootstelling aan mRNA‑vaccins produceerden ze meerdere cytokinen, waaronder opvallend veel CXCL10. Die reactie leek op wat eerder bij gevaccineerde mensen is gezien.
Daarna voegden ze T‑cellen toe. Deze immuuncellen herkennen specifieke ziekteverwekkers en sturen de afweer aan. In aanwezigheid van geactiveerde macrofagen gingen T‑cellen meer IFN‑gamma maken.
Hetzelfde gebeurde wanneer T‑cellen alleen de kweekvloeistof kregen waarin de macrofagen na vaccinblootstelling hadden gelegen. T‑cellen die uitsluitend met het mRNA‑vaccin in aanraking kwamen, lieten die toename niet zien.
Samen wijst dit erop dat macrofagen vooral CXCL10 uitscheiden en daarmee T‑cellen prikkelen om extra IFN‑gamma te produceren.
Hoe deze ontsteking het hart kan beschadigen
Vervolgens keek het team of de twee cytokinen daadwerkelijk bijdragen aan hartschade. Jonge mannelijke muizen kregen een mRNA‑vaccin, waarna verhoogde troponinewaarden werden gemeten — een teken dat hartspiercellen schade oplopen.
Ook zagen de onderzoekers meer macrofagen en neutrofielen in het hartweefsel. Neutrofielen reageren snel op infecties. Hoewel beide celtypen beschermen, kunnen ze bij een fel ontstekingsproces ook gezond weefsel aantasten. Een vergelijkbare opstapeling van immuuncellen wordt gezien bij mensen met myocarditis na vaccinatie.
Door CXCL10 en IFN‑gamma af te remmen, wisten de onderzoekers de toestroom van deze cellen naar het muizenhart te beperken. Ook zakten de troponinewaarden, terwijl de afweerreactie op het vaccin grotendeels intact bleef.
Daarnaast vonden ze in de muizenharten meer moleculen die het witte bloedcellen makkelijker maken zich aan de binnenlaag van bloedvaten te hechten. Dat kan het ophopen van ontstekingscellen in het hart verder stimuleren.
Het team deed daarna proeven met kleine, driedimensionale structuren van menselijke cellen die eigenschappen van hartweefsel nabootsen. Huid- of bloedcellen werden eerst omgevormd tot stamcelachtige cellen en vervolgens ontwikkeld tot onder meer hartspiercellen, macrofagen en vaatcellen. Samen vormden die zogenoemde hartsferoïden, die ritmisch kunnen samentrekken.
Stelden de onderzoekers deze structuren bloot aan kweekvloeistof met veel CXCL10 en IFN‑gamma, dan namen tekenen van cellulaire stress toe. Ook gingen samentrekkingskracht, ritme en andere aspecten van de hartfunctie achteruit. Remming van de twee cytokinen dempte de stress en herstelde de functie gedeeltelijk.
Mogelijke bescherming door een stof uit soja
Wu onderzocht vervolgens of genisteïne de schade kan beperken. Deze stof komt voor in soja en heeft een milde oestrogeenachtige werking. De gedachte: myocarditis komt vaker voor bij mannen, terwijl oestrogeen ontstekingsremmende effecten kan hebben.
In eerder werk, gepubliceerd in Cell in 2022, vond zijn team al aanwijzingen dat genisteïne ontsteking remt en schade aan hart- en vaatweefsel door cannabisbestanddelen kan tegengaan.
In de nieuwe studie kregen cellen, hartsferoïden en muizen vooraf genisteïne. Muizen kregen daarbij hoge orale doses. De behandeling temperde een groot deel van de schadelijke effecten van het mRNA‑vaccin of van de combinatie CXCL10 en IFN‑gamma.
De gebruikte genisteïne was zuiverder en sterker geconcentreerd dan wat je doorgaans in supplementen vindt. Omdat de bevindingen uit cellen en dieren komen, is daarmee niet aangetoond dat genisteïnesupplementen bij mensen myocarditis na vaccinatie voorkomen.
Wu vermoedt dat soortgelijke ontstekingsreacties ook in andere organen kunnen optreden, met aanwijzingen in longen, lever en nieren. Of genisteïne daar ook bescherming kan bieden, moet verder onderzoek uitwijzen.
Essentiële afweerstoffen die bij overdrive schade geven
Cytokinen zoals IFN‑gamma zijn onmisbaar in de verdediging tegen virussen. Ze helpen je lichaam reageren op vreemd genetisch materiaal zoals viraal DNA en RNA. Slaat de productie echter te ver door, dan kan die bescherming omslaan in schade.
Volgens Wu kunnen hoge spiegels IFN‑gamma klachten geven die op myocarditis lijken en de afbraak versnellen van eiwitten die de hartspier structuur geven.
De onderzoekers sluiten niet uit dat dezelfde mechanismen ook bij andere mRNA‑vaccins meespelen. Ook na andere typen vaccins zijn hartspierontsteking en ontstekingsklachten beschreven. Wu merkt op dat de risico’s van coronavaccins uitzonderlijk intensief zijn onderzocht en veel aandacht kregen, wat mede kan bepalen hoe snel klachten worden uitgezocht en een diagnose wordt gesteld.
Het onderzoek is gefinancierd door de Amerikaanse National Institutes of Health en de Gootter‑Jensen Foundation.
Bron: https://med.stanford.edu/



